www.niezapominajki.pl

Rok z życia jeleni  żyjących w naszych lasach, to niezwykły i tajemniczy ciąg wydarzeń, powtarzających się i niezmiernie ciekawych.

Turysta, który trafi w jesienne leśne ostępy na przykład w poszukiwaniu grzybów czyli wczesnym, najlepiej chłodnym porankiem, może przeżyć niezapomniane chwile słuchając jelenich godów – czyli rykowiska. Ale po kolei. Jakie są koleje losu stada jeleni, aby dotarło ono do jesiennego budzącego zachwyt i respekt spektaklu?

Zacznijmy wszak od przedwiośnia. Jelenie po jesiennych godach i zimowych trudach wychodzą na leśne polany, gdzie między ostatnimi płatami śniegu szukają świeżego pożywienia. Jeszcze nie tak dawno byki nosiły z dumą wielkie, rozgałęzione poroża, a na przedwiośniu stopniowo tracą tę oryginalną i przepiękną ozdobę łba.  Młode byki tracą poroże później niż stare i korzystając z tych chwil próbują jeszcze swych sił w potyczkach i niegroźnych przepychankach. Stadny byk, ten, co jesienią był największy i najsilniejszy, stracił już swoje poroże i chodzi spokojny i przygarbiony. Tak jest i wiosną, a latem jelenie  - byki do czasu rykowiska trzymają się razem, razem też żerują. Ich poroże jest już dobrze wykształcone, ale pokryte jeszcze silnie unaczynioną, owłosioną skóra zwaną scypułem.

W połowie września jelenie zaczynają swoje gody, zwane rykowiskiem. Spektakl ten rozpoczyna się około 15 września i trwa miesiąc, czyli do drugiej połowy października. Nie jest jednakowo intensywne cały czas, czasem nasila się koło 20 września, czasem na przełomie dwóch jesiennych miesięcy. Czas trwania rykowiska i jego intensywność zależy od pogody i spokoju. Misterium temu sprzyjają chłodne i mroźne poranki przy bezwietrznej pogodzie. Rykowisko to nie lada przeżycie dla obserwatora. Kiedy zaczynają ryczeć dostojnie te potężne zwierzęta z porożem o prawie metrowej długości i podniesionym do góry łbem, robi to niesamowite wrażenie, jakby ryczała cała puszcza i trzęsły się drzewa…  W tym czasie byki w poszukiwaniu łań, wędrują nieraz bardzo daleko, przemierzając bardzo wiele kilometrów. Łanie w tym czasie przebywają w grupach zwanych chmarami. Ustala się hierarchia – na czele chmary  staje wtedy potężny  byk stadny. Starsze byki wybierają sobie kilka, a nawet kilkanaście łań, 5 – 10, w zależności od sił witalnych. Wędrują własnymi szlakami. Pozostałe byki nie mają dostępu do chmary – młodsze lub słabsze byki – chłystki i kibice, często zostają bez towarzyszek. Przyłączają się do większych stad. Trzymają się na uboczu, gdyż boją się agresji byka stadnego, który nie znosi konkurencji. Byk stadny pilnuje, aby żadna z łań nie odłączyła się od chmary i aby żaden byk jej nie uprowadził. Jeśli któryś z pozostałych byków próbuje dostać się do chmary, wywiązuje się natychmiast malownicza i zacięta walka. Zwycięzca swój tryumf sygnalizuje potężnym rykiem, a  pokonany byk musi salwować się ucieczką. Po kilku tygodniach pustoszeją miejsca rykowisk i jelenie rozchodzą się po puszczy. Po rykowisku łanie pozostają w chmarach, a byki odchodzą do swych ostoi, gdzie wypoczywają, odzyskując w tym czasie utracone aż 25% wagi.

Nastaje zima.  Po około 2 miesiącach od rykowiska, w grudniu, jelenie odzyskują utracona kondycję i łączą się w chmary samych byków zbliżonym wieku. Przychodzą trudne czasy dla jeleni. Trudno im poprzestać na nędznych mchach i porostach. Zwierzyna ogryza więc korę z drzew oraz pączki liściowe. I tak do następnego przedwiośnia…

Jeleń szlachetny (Jeleń europejski) – Cervus elaphus – ma długość ciała do 2,5 m, wysokość w kłębie 1,5m, wagę do  350 kg.  Występuje we wszystkich większych kompleksach leśnych liściastych i mieszanych, dość widnych i przejrzystych. Poroże jelenia nazywane jest wieńcem, więc aby jeleń mógł biec, drzewa nie mogą rosnąć za gęsto. Jelenie żyją w stadach zwanych chmarami. Chmarę tworzą łanie i byki w wieku od 1 do 3 lat. Nad chmarą czuwa doświadczona łania – przodownica  czyli licówka. Byki powyżej 4 roku życia tworzą oddzielne chmary, które prowadzi młody byk.  Starsze byki idą z tyłu, w dużej często odległości.  Jeleń prowadzi dzienny tryb życia ale w obawie przed drapieżnikami – wilkiem, rysiem, niedźwiedziem i także człowiekiem stara się w ciągu dnia ukrywać. Z kryjówek wychodzi o zmroku, aby odwiedzić bliskie leśne polany, pola uprawne, na których żeruje aż do świtu. Jeleń potrzebuje mało snu – od 60 do 100 minut. Jest roślinożercą, wybiera żerowiska blisko śródleśnych rowów melioracyjnych, niedawno posadzonych młodników. Odżywia się młodymi pędami drzew iglastych, liściastych, krzewów. Zjada jagody, grzyby, zgryza korę z sosen, topól, osik i wierzb. Gdy wychodzi z lasu żerować na pola, chętnie uzupełnia swa dietę o soczystą trawę, koniczynę, owies, ziemniaki, brukiew, buraki, dziko rosnące grusze i jabłka.

Niestety, jeleń jest zwierzęciem łownym  - podlega jednak ochronie sezonowej.

Jeśli ktoś z Państwa chciałby przeżyć niezapomniany spektakl jesiennej przyrody, koniecznie powinien powędrować na jesienny urlop tam, gdzie o rześkim poranku usłyszy majestatyczne odgłosy rykowiska. A puszcza o tej porze dnia i roku jest piękna, nierzeczywista i tajemnicza, pachnąca wrzosem, igliwiem i borowikami. Najpiękniejsze spektakle przygotowała dla nas przyroda w Górach Izerskich, Bieszczadach i Puszczy Białowieskiej.

Aby wybrać się na rykowisko, należy iść z przewodnikiem – leśnikiem. Wycieczki z przewodnikiem na rykowiska urządzane są np. w Puszczy Białowieskiej,  a szczegóły znajdziecie Państwo na stronie puszczańskiej:

http://www.bialowieza.com.pl/wycieczki/rykowisko_jeleni.html

Przedsmakiem widowiska mogą stać się filmy:

http://www.youtube.com/watch?v=3K6qgb_zqZs

http://www.youtube.com/watch?v=PwErxUeFN5s

http://www.youtube.com/watch?v=hwbHp-fwfe8

http://www.youtube.com/watch?v=A0klp1KQu3s

Wiadomości zebrała Fenologiczna Joanna na podstawie następujących źródeł:

1. Rok w puszczy – 2005 – Lasy Państwowe
2. Zwierzęta łowne – Leksykon Przyrody
3. Przyroda Polska numer wrześniowy 2010