www.niezapominajki.pl

Czy zastanawiało Was, drodzy czytelnicy, skąd pochodzi graficzny wizerunek „orła białego”, narodowego godła Polski?

Wszak godła i wizerunku tego używamy od stuleci. Biały orzeł w koronie towarzyszy naszym dziejom niemal nieustannie.

Skąd się wzięło nasze godło? Czemu jest tak wyjątkowe? Jaki to majestat ptasi zainspirował w zamierzchłej historii pierwszego pomysłodawcę naszego narodowego znaku?

Najdawniejszy herb Polski przedstawia białego orła w koronie. Według starych przekazów,  Lech – legendarny założyciel państwa polskiego – zobaczył na drodze swego orszaku potężne gniazdo orła i postanowił wybudować w tym miejscu miasto. Od słowa „gniazdo” w prostej linii pochodzi nazwa najstarszej polskiej stolicy – Gniezna, zaś orzeł pozostał na wieki symbolem naszego państwa. Najstarszy wizerunek (jeszcze nie heraldyczny) orła jako znaku polskiego widnieje na okolicznościowym denarze Bolesława Chrobrego z około 1000 roku. O herbie państwa polskiego można mówić już po koronacji Przemysła II w 1295 roku. Wizerunek orła ulegał pewnym modyfikacjom na przestrzeni wielu wieków. W okresie PRL orła pozbawiono korony, by zatrzeć pamięć o polskiej historii. Obecnie ukoronowany orzeł biały wrócił, w całej swojej krasie i majestacie.

Jednakże nasze godło państwowe stało się przyczynkiem nie tylko dociekań i badań  historyków, ale także ornitologów. Naukowcy badający świat ptasich tajemnic zapragnęli wiedzieć, któremu to majestatycznemu, dostojnemu, pięknemu i olbrzymiemu ptasiemu drapieżnikowi zawdzięczamy nasze wyjątkowe w swym pięknie godło narodowe.

I, jak to zwykle w takich sytuacjach bywa, powstały spory pomiędzy uczonymi i sprzeczności pomiędzy ornitologicznymi hipotezami, graniczącymi jednak obecnie z pewnością. W rozważaniach tych brano pod uwagę wielu ptasich drapieżców, między innymi: orła przedniego, orlika grubodziobego, gadożera i rybołowa. Wszystkie one mają bowiem większość cech morfologicznych zbliżoną do heraldycznych przedstawień symbolicznego orła białego. Pamiętajmy jednak, że przedstawienie heraldyczne ptaka jest symboliczne, jest pewną umownością, a nie ścisłym odwzorowaniem natury.

Reasumując – zdaje się, że najpewniejszą kandydaturę stanowi tu bielik – pomimo to, iż jest on barwy ciemnobrązowej, a nie białej, odnajdujemy jednak u niego fragmenty ciała śnieżno- lub kremowobiałe. I to on właśnie w powszechnym odczuciu rodaków i specjalistów stanowi ów historyczny pierwowzór naszego godła; i to jego olbrzymie gniazdo mógł niegdyś na prastarym drzewie zauważyć Lech. Legenda głosi, że orszak Lecha na pewno nie wędrował przez skaliste góry – nie był to więc na pewno orzeł przedni...

Czyżbyśmy dotarli do orła białego? Nie... Już ustaliliśmy, że na pewno nie do całkowicie białego. Ale jedynie bielik posiada pewne spore białe elementy upierzenia, sprawiające ogólne wrażenie dużej „jasności” ptaka, zwłaszcza w locie.

A co systematyka mówi nam o bieliku? Czym on w końcu jest? Okazuje się, że nie orłem w całej rozciągłości. Orły (Aquila) bowiem dysponują pewną pulą cech, których bielik nie posiada (m.in. całkowicie opierzone nogi czyli skoki). Bielik – Haliaeetus sp.) nie przynależy formalnie do grupy orłów (Aquila), jak orzeł przedni, cesarski lub stepowy. Należy jednak do rodziny jastrzębiowatych, jak również zresztą cała reszta orłów.

I tu zerknijmy na nasze godło – majestatyczny ptak spoglądający dumnie ze swojego wizerunku narodowego – nie ma całkowicie opierzonych nóg. Kim więc jest? Coraz bardziej bielikiem...

Poznajmy więc bliżej bielika.

Bielik jest największym europejskim ptakiem drapieżnym z rodziny jastrzębiowatych, zamieszkujący północną, środkową i wschodnią Europę, Islandię, Grenlandię oraz tereny azjatyckie na północ od Himalajów. W Polsce jest nielicznym ptakiem lęgowym, głównie na północy i zachodzie kraju (Mazury, Pomorze Zachodnie, Dolina Baryczy) (450-500 par). Jego wymiary są imponujące: długość ciała wynosi  ok. 85-95 cm, rozpiętość do 240 cm, waga do-6 kg.  Jednym słowem olbrzym. Bielik ma grzbiet i brzuch ciemnobrunatne. U dorosłych ptaków głowa i szyja jest jasna. Ptaki młode są jednolicie ciemnobrunatno ubarwione. Ogon bielika krótki (patrz godło), układający się w wachlarz, klinowaty, z każdym rokiem staje się jaśniejszy, by po 5-6 latach stać się nieskazitelnie śnieżnobiały. Dziób również jaśnieje z wiekiem do jasnożółtego (patrz godło). Nogi są również żółte, skok do połowy nieopierzony (patrz godło). Bielik lata szybując i utrzymując skrzydła w jednej płaszczyźnie, lub ślizgając się na równym poziomie z wodą. Lot bielika sprawia wrażenie ciężkiego i powolnego; jednak w locie aktywnym może ptak ten osiągnąć prędkość 60 km/godz.. Wrażenie majestatu w locie  jest spotęgowane olbrzymią rozpiętością jego skrzydeł
Jest to ptak równinny – najchętniej zasiedla starodrzewy w pobliżu dużych, otwartych zbiorników wodnych (tak właśnie powiada legenda). Osobniki przed osiągnięciem 5go roku życia koczują i nie posiadają swego gniazda. Gniazdo jest olbrzymie, budowane, a raczej konstruowane na starym lub bardzo starym, ok. 100 - 150-letnim drzewie, w pobliżu nasady pnia. Zbudowane z grubych gałęzi 50-20 cm, wyścielone drobnymi gałązkami, suchą trawą i perzem, z domieszką kory i puchu. Gniazdo bielika jest wysokie na 1,5 m (nowe) i waży ok. tony.  Nic dziwnego, że ówczesna stolica Polski: Gniezno, otrzymało swą nazwę od imponującego gniazda bielika. Stanowi niezwykle trwałą konstrukcję i co roku jest nadbudowywane. Stare gniazda – giganty mogą mieć sporo powyżej 1,5 m wysokości. Zazwyczaj jedna para użytkuje kilka gniazd. Bielik w ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając najczęściej dwa jaja (rzadko od 1 do 4) w marcu lub kwietniu. Jaja wysiadywane są przez okres około 40 dni przez obydwoje rodziców. Po wykluciu się piskląt bieliki są bardzo ostrożne, pokarm rzucają do gniazda z góry, tylko rano i wieczorem. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 70-77 dniach. Rewir łowiecki bielika może wtedy wynosić do 15-16 km od gniazda. Bielik żywi się głównie rybami – są to zazwyczaj duże leszcze, karpie, ale też szczupaki – o masie do 8 kg. Poluje również na ptaki (przede wszystkim wodne, do wielkości czapli lub kaczki czy gęsi. Sporadycznie łowi też ssaki (lisy, warchlaki). Zimą wzrasta udział ptaków w diecie. Przy braku świeżej zdobyczy zjadana jest również padlina. Bielik zagrożony jest obecnie głównie utratą miejsc gniazdowych, spowodowaną zabudową brzegów rzek i jezior, oraz kurczeniem się powierzchni starych drzewostanów. Wspomnieliśmy już, że gniazda bielików potrzebują  bardzo mocnych drzew jako podstawy. Nawet stuletnie drzewa nie zawsze spełniają te warunki. Komitet Ochrony Orłów (patrz strona WWW Komitetu) montuje specjalne platformy, stabilne – aby utrzymały kolosalną konstrukcję gniazda bielika. Oprócz tego bieliki często giną rozbijając się o napowietrzne linie energetyczne. Bielik jest objęty ścisłą ochroną gatunkową, a  wokół gniazd bielików obowiązuje strefa ochronna: przez cały rok w promieniu do 200 m, a okresowo (od 1.01 do 31.07) - w promieniu do 500 m od gniazda.

Wiadomości zebrała Fenologiczna Joanna

Źródła: Przyroda Polska 11.2010, Ptaki Łowne – Leksykon Przyrody 1999, Strona Komitetu Ochrony Orłów: http://www.koo.free.ngo.pl/bielik.php